در سالهای اخیر، پژوهشهای متعددی نشان دادهاند که برخی افراد از نظر ژنتیکی مغزشان به مواد مخدر واکنش قویتری نشان میدهد. اما این به معنای محکوم بودن به اعتیاد نیست؛ بلکه آگاهی از این زمینه، اولین گام برای پیشگیری، درمان و بازگشت به زندگی سالم است.
در این مقاله از کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر به زبانی علمی و درعینحال قابلدرک، بررسی میکنیم ژنها چگونه با محیط زندگی تعامل دارند، چرا بعضی افراد آسیبپذیرترند و مهمتر از همه، چگونه میتوان با شناخت بهموقع، جلوی اعتیاد را گرفت یا آن را درمان کرد.
ژنتیک چه نقشی در اعتیاد دارد؟
مطالعات معتبر از جمله پژوهشهای منتشرشده در PubMed Central (PMC) نشان دادهاند که ژنتیک حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد از خطر ابتلا به اعتیاد را تعیین میکند. ژنها با تأثیرگذاری بر نحوه عملکرد مغز، متابولیسم مواد و پاسخ رفتاری، نقش مهمی در میزان لذت، وابستگی و احتمال عود مصرف دارند. بااینحال، ژنتیک بهتنهایی عامل تعیینکننده نیست؛ بلکه حاصل تأثیر متقابل ژن و محیط زندگی است.
تأثیر ژن بر واکنش مغز به مواد مخدر
نتایج پژوهشهای منتشرشده در Frontiers in Neuroscience نشان میدهد که ژنها روی عملکرد مسیر پاداش مغز تأثیر میگذارند. این مسیر که به آن مسیر مزولیمبیک (Mesolimbic Pathway) گفته میشود، در واقع همان بخش از مغز است که بعد از مصرف مواد، احساس خوشی، هیجان یا آرامش را ایجاد میکند.
در این فرایند مادهای به نام دوپامین (Dopamine) ترشح میشود – همان مادهای که حس لذت و انگیزه را در مغز فعال میکند. حالا اگر ژنهای مربوط به گیرندههای دوپامین در مغز فعالتر از حالت معمول باشند، فرد از مصرف ماده احساس لذت بیشتری میگیرد و احتمال تکرار مصرفش بالا میرود. اما اگر این گیرندهها کمتر فعال باشند، فرد برای رسیدن به همان میزان لذت، مجبور میشود مقدار بیشتری از ماده را مصرف کند.
علاوه بر این، برخی ژنها مانند CHRNA5، CHRNA3 و CHRNB4 شناسایی شدهاند که حساسیت بدن را نسبت به موادی مثل نیکوتین و الکل افزایش میدهند. به همین دلیل است که بعضی افراد پس از چند بار مصرف سیگار یا الکل، خیلی سریعتر وابسته میشوند.
چرا بعضی افراد برای اعتیاد مستعدترند؟
تحقیقات دانشگاه Rutgers در آمریکا نشان میدهد که «وراثتپذیری» در اعتیاد – یعنی سهم ژنها در ایجاد وابستگی – بسته به نوع ماده بین ۴۰ تا ۷۰ درصد متغیر است.
به عنوان مثال، در مورد الکل و مواد محرک مثل آمفتامین، پژوهشها نشان دادهاند که ژنهای خاصی با تمایل بیشتر به مصرف این مواد در ارتباط هستند. به زبان ساده، مغز برخی افراد طوری تنظیم شده که احساس لذت یا آرامش بیشتری از مصرف میگیرد، یا کنترل کمتری روی رفتار خود دارند.
البته این فقط «زمینه ژنتیکی» است، نه سرنوشت قطعی. بسیاری از افرادی که ژن مستعد دارند، هیچگاه به مصرف مواد روی نمیآورند، چون محیط حمایتی، آگاهی بالا و مهارتهای کنترل خود باعث میشود این استعداد هیچوقت فعال نشود.
ژنتیک در برابر انتخاب
طبق مطالعات منتشرشده در مجله Journal of Studies on Alcohol and Drugs (JSAD)، اعتیاد یک پدیده چندوجهی است؛ یعنی ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی. ژنها ممکن است بدن و مغز را مستعد کنند، اما در نهایت این محیط، سبک زندگی و تصمیمهای فردی هستند که مشخص میکنند چه اتفاقی میافتد.
فرض کنید دو نفر با ژنهای مشابه زندگی میکنند. یکی در خانوادهای آرام و حمایتگر بزرگ میشود و یاد میگیرد با استرس مقابله کند، دیگری در محیطی پرتنش با دسترسی آسان به مواد. نتیجه واضح است: احتمال اعتیاد نفر دوم بسیار بالاتر است.
بنابراین، ژنتیک فقط جهت را مشخص میکند، اما این انتخابهای فردی و محیط زندگی هستند که تعیین میکنند فرد در این مسیر قدم بگذارد یا نه.
آیا اعتیاد ارثی است؟
تحقیقات علمی نشان میدهد که اعتیاد تا حدی میتواند ریشه ژنتیکی داشته باشد، اما هرگز صرفاً از طریق وراثت منتقل نمیشود. بهعبارتدیگر، داشتن پدر، مادر یا خواهر و برادر معتاد، احتمال ابتلا را بالا میبرد، اما این موضوع بههیچوجه به معنی قطعیت نیست. آنچه واقعاً مهم است، ترکیب زمینه ژنتیکی با شرایط خانوادگی و محیطی است که تعیین میکند فرد به سمت مصرف برود یا نه.
انتقال زمینه اعتیاد در خانواده
اگر یکی از اعضای نزدیک خانواده دچار وابستگی به مواد باشد، احتمال ابتلای سایر اعضا افزایش پیدا میکند. الگوهای رفتاری و محیط خانوادگی نقش بزرگی دارند؛ برای مثال، سبک تربیتی، میزان نظارت، دسترسی به مواد یا نحوه صحبت والدین درباره مصرف، همگی میتوانند تأثیرگذار باشند.
افرادی که در خانواده دارای سابقه اعتیاد رشد میکنند، معمولاً چندبرابر بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند، چون هم زمینه ژنتیکی دارند و هم در محیطی بزرگ شدهاند که رفتار مصرفی در آن آموخته یا عادیسازی شده است.
وراثت یا یادگیری؟
پرسش رایج این است که آیا اعتیاد بیشتر از ژنها میآید یا از یادگیری رفتارها؟ پاسخ هر دو است.
ازیکطرف، ژنها میتوانند مغز را طوری تنظیم کنند که نسبت به مواد حساستر باشد یا احساس لذت بیشتری از مصرف ایجاد شود. از طرف دیگر، محیط خانوادگی و اجتماعی میتواند نقش الگو داشته باشد؛ یعنی اگر فرد در فضایی رشد کند که مصرف مواد طبیعی یا بدون نظارت تلقی شود، این الگو رفتاری در ذهن او شکل میگیرد.
بنابراین، داشتن والد معتاد فقط احتمال خطر را بالا میبرد، اما سرنوشت را تعیین نمیکند. اگر محیط تربیتی سالم، آموزش مناسب و حمایت خانوادگی وجود داشته باشد، این زمینه ژنتیکی هرگز فعال نخواهد شد.
ژنتیک بهتنهایی تعیینکننده نیست
چند نکته مهم در این زمینه وجود دارد:
اعتیاد معمولاً حاصل اثر چندین ژن مختلف (چندژنی) است، نه یک ژن خاص. یعنی ژنهای زیادی با تأثیرات کوچک در کنار هم باعث افزایش احتمال وابستگی میشوند.
حتی اگر فرد از نظر ژنتیکی مستعد باشد، محیط حمایتی، روابط عاطفی قوی و دوری از شرایط پرخطر میتواند مانع از بروز اعتیاد شود.
ژن و محیط چگونه با هم اعتیاد را شکل میدهند؟
هیچکس فقط بهخاطر ژنهایش معتاد نمیشود. همانطور که هیچکس صرفاً بهخاطر زندگی در محیط پرخطر هم دچار وابستگی نمیشود. اعتیاد زمانی شکل میگیرد که استعداد ژنتیکی فرد با شرایط محیطی نامناسب ترکیب شود. این دو عامل مثل دو قطعه پازل هستند که وقتی کنار هم قرار میگیرند، خطر ابتلا را چندبرابر میکنند.
شرایط محیطی محرک
محیط زندگی نقش بسیار مهمی در فعالشدن زمینه ژنتیکی دارد. وقتی فرد در جایی زندگی میکند که دسترسی به مواد آسان است، نظارت خانواده کم است یا مصرف مواد در میان دوستان عادی به نظر میرسد، احتمال شروع مصرف بالا میرود.
برای مثال، در مناطقی که فرصت شغلی یا تفریح سالم وجود ندارد، یا فرد دچار احساس بیهدفی و فشار اجتماعی است، وسوسه مصرف بیشتر میشود. این محیطها مثل یک «جرقه» عمل میکنند که میتواند زمینه ژنتیکی پنهان را شعلهور کند. به همین دلیل، دو نفر با ژنهای مشابه اگر در دو محیط متفاوت زندگی کنند، یکی ممکن است گرفتار شود و دیگری هرگز نه.
نقش استرس و فشار اجتماعی
استرسهای شدید زندگی مانند مشکلات مالی، روابط پرتنش خانوادگی، ازدستدادن عزیزان یا تجربههای آسیبزا در کودکی (که به آن تروماتیزم گفته میشود)، میتوانند مانند محرکهای خطرناک عمل کنند.
تحقیقات در زمینه اپیژنتیک (Epigenetics) – علمی که بررسی میکند محیط چگونه فعالیت ژنها را تغییر میدهد – نشان دادهاند که استرس میتواند نحوه عملکرد ژنها را تغییر دهد. این یعنی فشارهای روحی و اجتماعی میتوانند باعث شوند ژنهایی که در حالت عادی خاموش هستند، فعال شوند و احتمال وابستگی بالا برود.
به زبان ساده، استرس زیاد میتواند مغز را به سمتی ببرد که برای آرامش موقت به مواد تکیه کند، و اینجاست که زمینه ژنتیکی بهتدریج فعال میشود.
فعالشدن زمینه ژنتیکی
ژنهای مستعد اعتیاد همیشه در بدن وجود دارند، اما فقط زمانی فعال میشوند که محیط مناسب برای آن فراهم شود. این فعالشدن معمولاً در شرایطی رخ میدهد که فرد برای اولینبار مواد را امتحان میکند و از آن حس خوشی یا آرامش فوری میگیرد.
در آن لحظه، سیستم پاداش مغز (که مسئول احساس لذت است) تحریک میشود و دوپامین – مادهای شیمیایی در مغز که احساس لذت و انگیزه ایجاد میکند – ترشح میشود. اگر فرد در کنار این تجربه، کنترل کافی بر رفتار یا حمایت اجتماعی نداشته باشد، احتمال تکرار مصرف بالا میرود.
پژوهشها نشان دادهاند که اعتیاد معمولاً نتیجه مستقیم تعامل ژن و محیط است؛ یعنی هیچکدام بهتنهایی عامل بیماری نیستند، اما وقتی با هم ترکیب میشوند و فرد آگاهی کامل نداشته باشد، مسیر وابستگی شکل میگیرد.
آیا میتوان زمینه ژنتیکی را شناسایی کرد؟
دانشمندان در سالهای اخیر پیشرفت زیادی در شناخت ژنهای مرتبط با اعتیاد داشتهاند. با استفاده از فناوریهای جدید، میتوان تا حدی میزان استعداد ژنتیکی افراد را برای ابتلا به اختلالات مصرف مواد بررسی کرد.
اما باید توجه داشت که این بررسیها هنوز در حد پژوهشهای علمی هستند و هیچ تست ژنتیکی قطعی برای تشخیص خطر اعتیاد وجود ندارد. ژنتیک تنها بخشی از معماست و عوامل محیطی و رفتاری نقش بسیار مهمتری دارند.
تست ژنتیک و کاربرد آن
پژوهشهای بزرگ در زمینه ژنوم (که به آن مطالعات گسترده انجمنی ژنتیکی یا GWAS گفته میشود) نشان دادهاند که برخی ژنها بین انواع مختلف اعتیاد مشترک هستند. یعنی مثلاً همان ژنهایی که در وابستگی به الکل نقش دارند، ممکن است در وابستگی به نیکوتین یا مواد محرک هم مؤثر باشند.
سازمان National Institute on Drug Abuse (NIDA) گزارش کرده است که این کشفها میتوانند در آینده برای طراحی روشهای پیشگیری و درمان شخصیسازیشده به کار بروند. بااینحال، هنوز این فناوری در مرحله تحقیق است و نمیتوان از آن برای تشخیص دقیق ریسک هر فرد استفاده کرد.
به بیان ساده، علم فعلاً فقط میتواند بگوید «برخی ژنها احتمال اعتیاد را بالا میبرند»، اما نمیتواند پیشبینی کند چه کسی حتماً معتاد میشود.
محدودیتها و خطاها
تستهای ژنتیکی فعلی هنوز محدودیتهای زیادی دارند:
امتیازهای چندژنی (Polygenic Scores) که در این آزمایشها استفاده میشوند، فقط بخش کوچکی از خطر اعتیاد را توضیح میدهند – معمولاً بین ۵ تا ۱۰ درصد. به زبان ساده، این تستها فقط تصویری جزئی از واقعیت میدهند.
داشتن «ریسک ژنتیکی بالا» به معنای اعتیاد قطعی نیست. بسیاری از افراد چنین زمینهای دارند؛ اما هرگز به مصرف وابسته نمیشوند، چون محیط و سبک زندگیشان محافظتی است.
این تستها نمیتوانند شرایط واقعی زندگی، استرس، فشار اجتماعی، یا تربیت خانوادگی را در نظر بگیرند، درحالیکه همه این عوامل در بروز اعتیاد نقش بزرگی دارند.
گاهی افراد با شنیدن نتایج ژنتیکی، دچار سوءبرداشت میشوند و فکر میکنند «من محکوم به اعتیادم». این طرز فکر کاملاً اشتباه است. تست ژنتیک فقط برای آگاهی و پیشگیری مفید است، نه برای پیشگویی آینده.
نقش مشاوره تخصصی
اگر فرد یا خانوادهای نگران زمینه ژنتیکی خود هستند، بهترین کار مراجعه به مشاور متخصص اعتیاد یا روانشناس آشنا با ژنتیک رفتاری است. این متخصصان میتوانند توضیح دهند که نتیجه تست چه معنایی دارد، چقدر قابلاعتماد است و چگونه باید از آن برای تصمیمگیریهای درست استفاده کرد.
همچنین مشاور میتواند کمک کند تا محیط زندگی و رفتارها به شکلی تغییر کنند که احتمال بروز اعتیاد کاهش یابد – برای مثال با کنترل استرس، آموزش مهارتهای مقابله با وسوسه یا اصلاح روابط خانوادگی.
در واقع، مشاوره تخصصی پلی است بین آگاهی ژنتیکی و اقدام عملی برای پیشگیری. بسیاری از افرادی که از حمایت و آموزش حرفهای برخوردار میشوند، میتوانند با وجود زمینه ژنتیکی، زندگی کاملاً سالمی داشته باشند.
در کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر، جلسات رواندرمانی و مشاوره تخصصی با حضور روانشناسان بالینی و متخصصان اعتیاد برگزار میشود تا هر فرد بتواند با شناخت دقیق، مسیر درمان و پیشگیری را بهصورت شخصیسازیشده دنبال کند.
پیشگیری در افراد مستعد اعتیاد
افرادی که در خانوادهشان سابقه اعتیاد وجود دارد یا ویژگیهای رفتاری خاصی دارند، بیشتر از دیگران در معرض خطر هستند. اما این خطر قابلکنترل است. با شناخت زودهنگام نشانهها، آموزش مهارتهای مقابلهای و داشتن حمایت خانوادگی و اجتماعی میتوان از بروز اعتیاد جلوگیری کرد.
شناسایی زودهنگام خطر
شناخت عوامل خطر اولین گام در پیشگیری است. اگر در خانواده سابقه مصرف مواد وجود دارد یا فرد ویژگیهایی مانند تکانشگری (عملکردن بدون فکر)، جستجوی هیجان، اختلال بیشفعالی و نقص توجه (ADHD) یا استرس مزمن دارد، باید این موارد جدی گرفته شوند.
افرادی با این ویژگیها معمولاً در تصمیمگیری سریعتر و در کنترل احساسات ضعیفتر هستند، به همین دلیل ممکن است برای تجربه هیجان یا فرار از فشار روحی، زودتر به سمت مصرف کشیده شوند.
شناخت زودهنگام این نشانهها به خانوادهها و درمانگران کمک میکند تا پیش از بروز مشکل، برنامه پیشگیرانه و آموزشی را آغاز کنند.
تقویت رفتارهای محافظتی
پیشگیری واقعی فقط به پرهیز از مواد محدود نمیشود؛ بلکه باید رفتارهای محافظتی در فرد تقویت شوند. یادگیری کنترل تکانهها (مهار تصمیمهای ناگهانی)، مدیریت استرس، و مهارتهای زندگی مانند نه گفتن، برقراری ارتباط سالم و حل مسئله، به فرد کمک میکند در برابر وسوسه یا فشار دیگران مقاومتر باشد.
فعالیتهای جایگزین مثل ورزش، موسیقی، هنر و حضور در جمعهای سالم، باعث ترشح طبیعی دوپامین (هورمون لذت و انگیزه) در مغز میشوند و نیاز به مواد را کاهش میدهند.
این رفتارهای ساده اما مؤثر، میتوانند اثر زمینه ژنتیکی را به شکل قابلتوجهی کاهش دهند و از فعالشدن آن جلوگیری کنند.
حمایت خانواده و جامعه
هیچ عامل محافظتی بهاندازه حمایت خانواده مؤثر نیست. خانواده باید محیطی آرام و امن ایجاد کند، با فرزند خود گفتوگوی صادقانه درباره خطرات مواد داشته باشد و در صورت بروز نگرانی، بهجای تنبیه، از مشاوره تخصصی کمک بگیرد.
همچنین نقش جامعه بسیار مهم است؛ از سیاستگذاریهای کلان برای کاهش دسترسی به مواد گرفته تا برگزاری برنامههای آموزشی در مدارس، محیطهای کاری و مراکز فرهنگی.
وقتی خانواده و جامعه در کنار همکار کنند، احتمال گرایش افراد مستعد به مصرف به طور چشمگیری کاهش پیدا میکند. حمایت، آموزش و فرصتهای سالم، سه ستون اصلی پیشگیری از اعتیاد هستند.
تأثیر ژنتیک بر روند درمان و ترک
همانطور که ژنتیک در شکلگیری اعتیاد نقش دارد، در روند درمان و ترک نیز تأثیرگذار است. پژوهشها نشان میدهند که تفاوتهای ژنتیکی میتوانند باعث شوند افراد به درمانهای مختلف واکنشهای متفاوتی نشان دهند. به همین دلیل، هیچ روش درمانی واحدی برای همه مؤثر نیست و درمان باید با درنظرگرفتن ویژگیهای ژنتیکی، روانی و محیطی هر فرد تنظیم شود.
واکنش متفاوت به درمان
مطالعات علمی نشان دادهاند که ژنها میتوانند تعیین کنند بدن هر فرد به داروها یا روشهای درمانی چگونه پاسخ دهد. بهعنوانمثال، داروهای ضد وابستگی (داروهایی که برای کاهش میل به مصرف مواد استفاده میشوند) ممکن است در یک فرد بسیار مؤثر باشند، اما در فرد دیگر اثر کمتری داشته باشند.
همچنین نوع واکنش به رواندرمانی (درمان از طریق گفتوگو و اصلاح رفتار) یا حضور در گروههای حمایتی، ممکن است بر اساس ساختار ژنتیکی مغز متفاوت باشد.
به بیان ساده، ژنتیک تعیین میکند که مغز و بدن فرد چطور به درمان واکنش نشان دهند – برای همین روش «یک نسخه برای همه» در درمان اعتیاد کارایی ندارد.
برنامه درمانی شخصیسازیشده
درمان مؤثر زمانی اتفاق میافتد که برای هر فرد بهصورت اختصاصی طراحی شود. در علم پزشکی به این رویکرد درمان شخصیسازیشده (Personalized Treatment) گفته میشود.
وقتی پزشک یا روانشناس از پیشزمینه ژنتیکی و شرایط محیطی بیمار آگاه باشد، میتواند درمان را دقیقتر تنظیم کند؛ مثلاً اگر فرد از نظر ژنتیکی تحمل پایینتری نسبت به استرس دارد، تمرکز درمان باید بر آموزش مهارتهای کنترل هیجان و مدیریت بحران باشد.
در موارد دیگر، ممکن است نوع خاصی از دارو یا روش رواندرمانی مؤثرتر باشد. هدف از این رویکرد آن است که فرد سریعتر، ایمنتر و پایدارتر به مسیر زندگی سالم بازگردد.
کنترل احتمال عود
عود (Relapse) به معنی بازگشت دوباره به مصرف پس از یک دوره ترک است و در افرادی که زمینه ژنتیکی مستعد دارند، احتمال آن کمی بیشتر است. ژنها ممکن است باعث شوند مغز نسبت به وسوسه مصرف یا استرس واکنش شدیدتری نشان دهد.
برای همین، این افراد باید پس از ترک، تحت مراقبت و نظارت بلندمدت باشند. برنامههایی مانند درمان نگهدارنده (Maintenance Therapy)، جلسات منظم رواندرمانی، حمایت خانواده و گروههای بازتوانی میتوانند از بازگشت به مصرف جلوگیری کنند.
پایش مداوم، ارتباط با مشاور و ایجاد یک شبکه حمایتی قوی از خانواده و دوستان، بهترین راه برای حفظ نتایج ترک در افراد دارای استعداد ژنتیکی است.
جمعبندی
ژنتیک بدون شک نقش مهمی در شکلگیری اعتیاد دارد، اما تعیینکننده مطلق نیست. ژنها فقط زمینه را فراهم میکنند، نه سرنوشت را. آنچه در نهایت مسیر زندگی را مشخص میکند، ترکیب هوشمندانهای از آگاهی، انتخاب آگاهانه، حمایت خانوادگی و درمان تخصصی است.
شناخت ریسک ژنتیکی میتواند به ما کمک کند تا از خطر دوری کنیم، رفتارهای محافظتی را تقویت کنیم و اگر گرفتار شدهایم، درمانی دقیقتر و مؤثرتر دریافت نماییم. مهمترین پیام علم امروز این است: حتی اگر استعداد ژنتیکی وجود داشته باشد، با محیط سالم، حمایت عاطفی و مداخله حرفهای میتوان کاملاً از اعتیاد پیشگیری کرد یا آن را درمان نمود.
در این مسیر، کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر همراه شماست. این مرکز با بهرهگیری از تیمی تخصصی متشکل از روانپزشکان، روانشناسان بالینی و درمانگران مجرب، درمان را بر پایه اصول علمی و متناسب با ویژگیهای هر فرد تنظیم میکند.
در کلینیک طلوعی دیگر، برنامههای رواندرمانی، مشاوره فردی و خانوادگی، سمزدایی پزشکی و پیگیری پس از ترک، بهصورت شخصیسازیشده اجرا میشود تا احتمال بازگشت به مصرف به حداقل برسد.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان نگران زمینه ژنتیکی، وابستگی یا احتمال عود هستید، همین حالا با مشاوران کلینیک طلوعی دیگر تماس بگیرید و از مشاوره رایگان بهره ببرید.
سؤالات متداول
- آیا ژن اعتیاد وجود دارد؟
خیر، هیچ ژن واحدی به نام «ژن اعتیاد» وجود ندارد. بلکه مجموعهای از ژنها با تأثیرات کوچک، در کنار عوامل محیطی، میتوانند احتمال ابتلا را افزایش دهند. - اگر پدر یا مادر معتاد باشند، فرزند هم معتاد میشود؟
لزومی ندارد، اما احتمال بالاتر است. ترکیب وراثت ژنتیکی و محیط خانوادگی (مثل الگوهای رفتاری و نحوه تربیت) میتواند زمینهساز شود، نه عامل قطعی. - تست ژنتیک چقدر قابلاعتماد است؟
تستهای ژنتیکی فعلی فقط بخش کوچکی از خطر اعتیاد را نشان میدهند و هنوز دقت کافی برای پیشبینی دقیق ندارند؛ بنابراین بیشتر برای آگاهی و پیشگیری کاربرد دارند، نه تشخیص قطعی. - ژنتیک روی نوع ماده مصرفی تأثیر دارد؟
بله، برخی ژنها تمایل به مواد خاصی مثل الکل یا نیکوتین را افزایش میدهند، اما بسیاری از ژنها عمومیاند و ریسک برای چند نوع ماده را همزمان بالا میبرند. - میتوان اثر ژنتیکی را کنترل کرد؟
قطعاً. با آموزش، کنترل استرس، ایجاد محیط خانوادگی سالم، دوری از جمعهای پرخطر و مراجعه به مشاوران متخصص میتوان اثر ژنتیک را کاهش داد و از بروز اعتیاد پیشگیری کرد.
