مورفین یکی از قویترین مواد مخدر طبیعی است که از گیاه خشخاش و بهعنوان یکی از مشتقات تریاک استخراج میشود. این دارو به طور گسترده در حوزه پزشکی و تحتنظر پزشک بهعنوان مسکنی قوی برای تسکین دردهای شدید تجویز میشود. مورفین با تأثیر بر سیستم عصبی مرکزی، احساس درد را کاهش داده و باعث آرامش و ایجاد حس لذت میشود؛ همچنین باعث کاهش فشارخون، ضربان قلب و تنفس میگردد.
بااینحال، مصرف خودسرانه و استفاده نادرست از مورفین بهخصوص در دوزهای بالا، بسیار اعتیادآور است. وابستگی جسمی و روانی ناشی از آن، اغلب نیازمند درمان تخصصی و مراجعه به مراکز ترک اعتیاد است. اعتیاد به مورفین میتواند حتی پس از چند بار مصرف ایجاد شود و یکی از نشانههای آن افزایش تحمل بدن نسبت به اثرات دارو است؛ بهطوریکه فرد علیرغم آگاهی از عوارض خطرناک، همچنان به مصرف ادامه میدهد.
در ادامه این مقاله، با ما در کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر همراه باشید تا بیشتر با ماهیت مورفین، کاربردهای پزشکی آن و چگونگی مقابله با وابستگی به این ماده آشنا شوید.
مرفین چیست؟
مورفین (Morphine) دارویی ضددرد و آرامبخش از خانواده اپیوئیدهاست که بهصورت طبیعی از شیره گیاه خشخاش استخراج میشود. این دارو یکی از مشتقات تریاک بوده و فرمول شیمیایی آن C₁₇H₁₉NO₃ است.
مورفین حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد به پروتئینهای پلاسمای خون متصل میشود. تقریباً ۱۰ درصد آن در کبد متابولیزه شده و ۹۰ درصد باقیمانده از طریق کلیهها و ادرار از بدن دفع میگردد.
این ماده با تأثیر مستقیم بر سیستم عصبی مرکزی، باعث کاهش احساس درد، آرامشبخشی و کندشدن فشارخون، ضربان قلب و تنفس میشود. همین اثرات موجب شده مورفین یکی از قدرتمندترین مسکنهای موجود باشد و درعینحال، احتمال سوءمصرف آن نیز بالا برود.
مورفین در پزشکی برای مدیریت دردهای مزمن و حاد کاربرد فراوان دارد و معمولاً در تسکین دردهای ناشی از سکته قلبی، سنگ کلیه و زایمان به کار میرود. بااینحال، مصرف خودسرانه و بدون کنترل این دارو بهویژه در دوزهای بالا، میتواند منجر به وابستگی جسمی و روانی شدید شود که اغلب نیازمند درمان تخصصی در کلینیکهای ترک اعتیاد است.
اثرگذاری مورفین معمولاً پس از تزریق وریدی طی حدود ۲۰ دقیقه و پس از مصرف خوراکی حدود ۶۰ دقیقه ظاهر میشود و بین ۳ تا ۷ ساعت دوام دارد. فرمولاسیونهای خاصی از این دارو نیز وجود دارند که مدت اثر طولانیتری دارند.
مورفین معمولاً به شکل پودر کریستالی سفیدرنگ است و بهصورت قرص، کپسول، شیاف، و تزریقات وریدی، زیرپوستی و عضلانی مصرف میشود. همچنین، مصرف از طریق استنشاق بینی نیز ممکن است.
باوجود خطرات احتمالی، مورفین همچنان یکی از داروهای مهم و پرکاربرد در درمان دردهای شدید به شمار میآید و در فهرست داروهای ضروری سازمان بهداشت جهانی قرار دارد.
اشکال دارویی مورفین
مورفین در قالبهای مختلف دارویی تولید و مصرف میشود تا باتوجهبه نیاز بیمار و شرایط درمانی، بهترین اثرگذاری را داشته باشد. این اشکال شامل:
- قرص و کپسول خوراکی: برای مصرف دهانی و تسکین دردهای مزمن یا پس از جراحیهای مختلف به کار میرود. اثر این شکل معمولاً بعد از حدود یک ساعت شروع میشود و مدت اثر آن میتواند بین ۴ تا ۶ ساعت باشد.
- تزریقات (وریدی، زیرپوستی و عضلانی): این روش باعث جذب سریع مورفین در بدن میشود و برای دردهای شدید و حاد کاربرد دارد. اثر تزریق وریدی معمولاً ظرف ۱۵ تا ۲۰ دقیقه شروع میشود و مدت اثر طولانیتری نسبت به خوراکی دارد.
- شیاف مقعدی: شیافها برای بیمارانی که قادر به مصرف خوراکی نیستند یا نیاز به اثر سریع دارند استفاده میشوند و از طریق جذب مخاط رکتوم وارد جریان خون میشوند.
- محلول خوراکی: مورفین بهصورت محلول نیز برای کسانی که نمیتوانند قرص مصرف کنند یا نیاز به دوز دقیقتری دارند، تجویز میشود.
- استنشاقی: در موارد خاص و سوءمصرف، مورفین میتواند بهصورت استنشاقی (از طریق بینی) مصرف شود، هرچند این روش غیرمعمول و خطرناک است.
هر یک از این اشکال دارویی مورفین دارای سرعت جذب و مدتزمان اثر متفاوتی هستند که توسط پزشک بر اساس شدت درد و شرایط بیمار انتخاب میشوند.
رایجترین موارد استفاده از مرفین چیست؟
همانطور که در بالا گفتیم، بهخاطر اینکه مرفین جزو داروهای قوی برای کمکردن دردهای شدید است، این دارو در لیست داروهای ضروری سازمان بهداشت جهانی قرار گرفته است؛ اما مصرف آن جز در موارد زیر و تحتنظر پزشک متخصص صورت نمیگیرد:
- سرطان
- سنگ کلیه
- کمردرد شدید
- دردهای بیماران قلبی
- دردهای مزمن و شدید
- دردهای شدید ریفلاکس معده
- ضد سرفه در سرفههای شدید
- درد ناشی از جراحی و پس از جراحی
- دردهای شدید ناشی از جراحتهای سخت
- داروی کمکی به همراه داروهای بیهوشی
- درد ناشی از بیماری خونی سلولهای داسیشکل
- ضداسهال در اسهالهای مزمن (از جمله اسهال بیماران مبتلا به ایدز)
عوارض مصرف مورفین چیست؟
مصرف مورفین، مانند بسیاری از داروهای قوی، علاوه بر تأثیرات درمانی، ممکن است با عوارض جانبی مختلفی همراه باشد. این عوارض میتوانند بسته به میزان مصرف، مدتزمان استفاده و حساسیت فرد، متفاوت باشند. بهطورکلی، عوارض مورفین را میتوان به دودسته کوتاهمدت و بلندمدت تقسیم کرد که در ادامه به تفکیک هر یک را بررسی میکنیم.
عوارض کوتاهمدت مصرف مورفین:
مصرف مورفین میتواند بهسرعت عوارضی ایجاد کند که معمولاً پس از چند ساعت تا چند روز بروز میکنند. از جمله مهمترین عوارض کوتاهمدت مورفین میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خوابآلودگی و احساس سرگیجه
- تهوع و استفراغ
- یبوست شدید
- تعریق زیاد
- کاهش فشارخون و ضربان قلب
- کندشدن تنفس که در موارد شدید میتواند خطرناک باشد
- خشکی دهان و کاهش اشتها
- اضطراب یا سردرگمی (خصوصاً در دوزهای بالا)
عوارض بلندمدت مصرف مورفین:
مصرف طولانیمدت مورفین میتواند منجر به عوارض مزمن و جدیتری شود که بر سلامت کلی فرد تأثیر میگذارد:
- وابستگی جسمی و روانی شدید (اعتیاد)
- افزایش تحمل دارویی که باعث نیاز به دوز بالاتر میشود
- اختلالات خواب و بیقراری
- ضعف سیستم ایمنی بدن و افزایش خطر ابتلا به عفونتها
- اختلالات گوارشی مزمن مانند یبوست مقاوم
- تغییرات هورمونی و کاهش تولید تستوسترون
- مشکلات تنفسی مزمن و کاهش کارایی ریهها
- افسردگی و تغییرات خلقی
مورفین با چه داروهایی تداخل دارد؟
مورفین بهعنوان یکی از داروهای قوی مسکن، ممکن است در صورت مصرف همزمان با برخی داروهای دیگر، تداخلات دارویی ایجاد کند که میتواند منجر به کاهش اثربخشی درمان یا افزایش عوارض جانبی شود. شناخت این تداخلات و مدیریت صحیح آنها اهمیت زیادی در ایمنی بیمار و موفقیت درمان دارد. در ادامه، برخی از مهمترین داروهایی که ممکن است با مورفین تداخل داشته باشند، آورده شده است:
- داروهای آرامبخش و خوابآور (از جمله بنزودیازپینها و باربیتوراتها): مصرف همزمان این داروها با مورفین میتواند اثرات سرکوبکننده دستگاه عصبی مرکزی و تنفس را تشدید کند و خطر عوارض جدی را افزایش دهد.
- مهارکنندههای مونوآمین اکسیداز (MAOI): ترکیب این داروها با مورفین ممکن است واکنشهای شدید و ناخواستهای همچون افزایش فشارخون و تغییرات خلقی ایجاد کند.
- داروهای ضدانعقاد خون (مانند وارفارین): مورفین میتواند تأثیر این داروها را تغییر دهد و خطر خونریزی را افزایش دهد.
- داروهای ضد صرع (مانند فنیتوئین و کاربامازپین): این داروها ممکن است متابولیسم مورفین را تحتتأثیر قرار داده و سطح خونی آن را تغییر دهند.
- مهارکنندههای آنزیمهای کبدی (CYP450): مصرف همزمان با مورفین ممکن است موجب افزایش غلظت مورفین در خون و افزایش عوارض جانبی شود.
- داروهای ضداضطراب و ضد روانپریشی: ترکیب این داروها با مورفین میتواند باعث افزایش خوابآلودگی و سرگیجه گردد.
مقاله پیشنهادی: پتیدین قویتر است یا مورفین؟
آیا مورفین اعتیادآور است؟
مورفین به دلیل تأثیر مستقیم و قوی بر سیستم عصبی مرکزی، دارای پتانسیل بسیار بالایی برای ایجاد وابستگی روانی و جسمی است و حتی مصرف کوتاهمدت آن میتواند منجر به اعتیاد شود. قطع ناگهانی یا کاهش مصرف مورفین در افراد وابسته باعث بروز علائم شدید جسمی و روانی میشود که به آن سندرم ترک گفته میشود؛ این علائم شامل درد عضلانی، تعریق، اضطراب، تهوع، بیخوابی و لرزش است و بدون مراقبت تخصصی فرایند ترک را بسیار دشوار میکند.
علاوه بر این، سوءمصرف مورفین بهویژه در ترکیب با سایر داروهای آرامبخش، خوابآور یا مواد مخدر، میتواند اثرات سرکوبکننده دستگاه عصبی مرکزی را تشدید کرده و خطر اوردوز، نارسایی تنفسی و عوارض جدی دیگر را به طور چشمگیری افزایش دهد.
علائم اعتیاد به مورفین
اعتیاد به مورفین معمولاً با تغییرات جسمی، روانی و رفتاری قابلتشخیص است. فرد ممکن است به طور مداوم احساس خستگی یا خوابآلودگی داشته باشد، دچار یبوست مزمن شود و مردمکهای چشمش به طور غیرطبیعی تنگ شوند. کاهش اشتها، تهوع، خارش بدن و کندشدن تنفس نیز از نشانههای شایعاند.
از نظر روانی، وابستگی فکری شدید به مصرف دارو، بیقراری در صورت عدم مصرف، افسردگی و اختلال در تمرکز مشاهده میشود. رفتارهای پنهانکارانه، کاهش روابط اجتماعی، افت تحصیلی یا شغلی و تلاش برای تهیه غیرقانونی دارو از علائم رفتاری بارز هستند.
در صورت قطع مصرف، علائم ترک مانند اضطراب، تعریق، دردهای عضلانی، لرزش، تهوع، اسهال و بیخوابی ظاهر میشوند که معمولاً بسیار آزاردهنده و وسوسهبرانگیز هستند. این نشانهها نشاندهنده وابستگی جسمی و روانی شدید به دارو هستند و نیاز به درمان تخصصی دارند.
روشهای ترک مورفین
ترک مورفین به دلیل وابستگی جسمی و روانی شدید، نیازمند مراقبت تخصصی است. روشهای رایج ترک عبارتاند از:
- ترک تدریجی: کاهش آهسته و کنترلشده دوز مورفین برای کاهش علائم ترک.
- ترک ناگهانی: قطع سریع مصرف همراه با مراقبتهای پزشکی جهت کنترل علائم.
- داروهای جایگزین: استفاده از داروهایی مانند متادون یا بوپرنورفین برای کاهش وابستگی و تسهیل ترک.
- درمان رواندرمانی: حمایت روانی و مشاوره برای پیشگیری از بازگشت به مصرف.
- مراقبت پس از ترک: پیگیری و حمایت مداوم برای جلوگیری از عود اعتیاد.
ترک مورفین بهتر است تحتنظر پزشک و در مراکز تخصصی انجام شود تا بهترین نتیجه حاصل شود.
جمع بندی
مورفین یکی از قویترین داروهای مسکن طبیعی است که از گیاه خشخاش و بهعنوان مشتق تریاک تولید میشود. این دارو در پزشکی برای تسکین دردهای حاد و مزمن، مانند دردهای ناشی از سرطان، جراحی، سکته قلبی و سنگ کلیه، تحتنظر پزشک استفاده میشود.
مورفین با تأثیر مستقیم بر سیستم عصبی مرکزی، احساس درد را کاهش داده و حس آرامش ایجاد میکند. بااینحال، مصرف بیرویه، خودسرانه یا طولانیمدت آن، بهشدت اعتیادآور است و میتواند موجب وابستگی جسمی و روانی شود.
مورفین در قالبهای مختلفی از جمله قرص، کپسول، تزریق، شیاف و محلول خوراکی موجود است. استفاده نادرست از این دارو میتواند منجر به عوارض جدی کوتاهمدت (مثل سرگیجه، تهوع، یبوست، افت تنفس) و بلندمدت (مانند اعتیاد، افسردگی، کاهش هورمونها و ضعف سیستم ایمنی) شود.
برای ترک مورفین، روشهایی مانند ترک تدریجی، درمان جایگزین، رواندرمانی و مراقبتهای پس از ترک پیشنهاد میشود که بهتر است تحتنظر پزشک و در مرکز ترک اعتیاد تهران انجام گیرد.
سوالات متداول درباره مورفین
- مورفین چیست و چه کاربردی دارد؟
مورفین یک داروی مسکن قوی از خانواده اپیوئیدهاست که برای کاهش دردهای شدید در شرایطی مانند جراحی، سرطان یا سکته قلبی تجویز میشود. - آیا مورفین اعتیادآور است؟
بله، مورفین بسیار اعتیادآور است و حتی مصرف کوتاهمدت آن میتواند باعث وابستگی جسمی و روانی شود. - عوارض جانبی مورفین چیست؟
عوارض کوتاهمدت شامل خوابآلودگی، تهوع، یبوست و افت تنفس است. در بلندمدت ممکن است اعتیاد، افسردگی، ضعف ایمنی و مشکلات تنفسی ایجاد شود. - آیا میتوان مورفین را بدون نسخه پزشک مصرف کرد؟
خیر. مصرف مورفین بدون تجویز پزشک بسیار خطرناک است و میتواند منجر به سوءمصرف و اعتیاد شود. - چه داروهایی با مورفین تداخل دارند؟
داروهای خوابآور، ضداضطراب، ضدصرع، ضدانعقاد و برخی داروهای روانپزشکی میتوانند با مورفین تداخل خطرناک داشته باشند.
یک پاسخ
چقدراین مرفین خوبه.واقعا من داشتم ازدردسنگ کلیه میمردم توبیمارستان بهم تزریق کردند ازهوش رفتم بعداز بهوش آمدن هیچ اثری ازدردنبود.