تتراهیدروکانابینول (THC) شناختهشدهترین ترکیب روانگردان موجود در گیاه شاهدانه است؛ مادهای که نام آن اغلب با احساس سرخوشی و تغییرات ذهنی گره خورده، اما واقعیت اثرات آن بسیار فراتر و پیچیدهتر از این برداشتهای سطحی است. THC با ورود به مغز، مستقیماً بر سیستم عصبی مرکزی اثر میگذارد و میتواند ادراک، حافظه، هیجان، تصمیمگیری و حتی الگوی رفتاری فرد را تغییر دهد.
در این مقاله تلاش کردهایم باتکیهبر منابع علمی معتبر، تصویری روشن و دقیق از THC، اثرات ذهنی و روانی آن، میزان ماندگاری در بدن و خطر وابستگی آن ارائه دهیم تا مخاطب بتواند با دیدی واقعبینانه مسیر آگاهانهتری را انتخاب کند.
تتراهیدروکانابینول (THC) چیست؟
تترا هیدروکانابینول به انگلیسی Tetrahydrocannabinol که با نامهای تی اچ سی، دلتا ۹ نیز شناخته میشود یکی از گونههای شناخته شده کانابینوئیدها و ماده اصلی محرک عصبی موجود در شاه دانه است.
این ماده سیستم عصبی مرکزی بدن انسان را تحتتأثیر قرار داده و باعث سستی و افزایش حساسیت حواس میشود. از تأثیرات فیزیولوژیک THC میتوان به افزایش ضربان قلب، خشکی دهان، افزایش اشتها، تعریق بیشتر بدن و کاهش فشارخون اشاره نمود.
تترا هیدروکانابینول مانند دیگر مواد اعتیادآور اثرات بدنی مانند درد عضلانی، سردرد، رعشه و تیرگی و کبودی پای چشمها را به دنبال ندارد و تنها عوارضی مثل گیجی، دیدن هالههای نور و تخیلات دیوانهوار ایجاد میکند.
مواردی از قبیل خندههای زیاد، ترس شدید، غم شدید یا دیگر حالات روانی بدون دلیل قبلی و ناخودآگاه در مدتی که ماده در بدن است ایجاد میشود و این حالتها آنقدر شدید است که مثلاً در حالت غم امکان دارد فرد دست به خودکشی یا گریه بزند.
از عوارض مصرف طولانی این ماده میتوان به قرمزی یا قهوهایرنگ شدن قسمت سفید چشم برای طولانیمدت و خشکی دردآور دهان و سرفههای مکرر و اعتیاد روانی را نام برد.
منظور از اعتیاد روانی نیاز به مصرف دوباره و دوباره است که بهصورت اجبار فرد را ترغیب میکند که دوباره طرف این استعمال برود به شکلی که در صورت مصرفنکردن انگار چیزی کم دارد یا گم کرده، غمگین و نگران است.
تترا هیدروکانابینول مثل تریاک و هروئین بدندرد ندارد و در بین مواد اعتیادآور کمترین تأثیر بدنی را دارد؛ البته این ماده تماماً مضر نیست و خواصی نیز دارد از جمله افزایش سطح تستوسترون در مردان که افزایش اسپرم را در واحد حجم و افزایش پوشش مو در اکثر نقاط بدن را به دنبال دارد.
THC در چه موادی وجود دارد؟
تتراهیدروکانابینول (THC) یک ترکیب فعال و اختصاصیِ گیاه شاهدانه (Cannabis) است. بر اساس مقاله علمی Tetrahydrocannabinol (THC) منتشرشده در پایگاه معتبر NCBI، این ماده به طور طبیعی فقط در گیاه شاهدانه و فرآوردههای مشتقشده از آن وجود دارد. THC به خانوادهای از ترکیبات گیاهی به نام کانابینوئیدها تعلق دارد و عامل اصلی بروز اثرات روانگردان در محصولات کانابیس محسوب میشود.
منابع معتبر داروشناسی و پزشکی بهصراحت تأکید میکنند که THC در گیاهان دیگر یا مواد روانگردان غیرکانابیس یافت نمیشود و نسبتدادن آن به این مواد، از نظر علمی صحیح نیست.
به طور مشخص، THC در مواد و فرآوردههای زیر یافت میشود:
- ماریجوانا (گل یا علف شاهدانه): بخش گل و برگ خشکشده گیاه Cannabis که شایعترین شکل مصرف THC است.
- حشیش (Hashish): رزین فشردهشده گیاه شاهدانه با غلظت بالاتر THC نسبت به ماریجوانا.
- کنسانترهها و عصارههای کانابیس: مانند روغن حشیش، Wax یا Shatter که درصد THC در آنها بسیار بالا و اثرات روانی آنها شدیدتر است.
- خوراکیهای حاوی کانابیس (Edibles): محصولاتی مانند کیک حشیش، شکلات یا نوشیدنی که با عصاره شاهدانه تهیه میشوند و جذب THC در آنها کندتر اما ماندگارتر است.
- برخی داروهای حاوی THC یا مشتقات آن: مانند دِرونابینول (Dronabinol) یا نابیلون (Nabilone) که شکل دارویی THC است و در شرایط خاص پزشکی و تحت نظارت مصرف میشود.
طبق تحلیلهای علمی EMCDDA، هرگونه محصول یا فرآورده حاوی THC در واقع مشتقشده از گیاه Cannabis بوده و ترکیبات روانگردان این خانواده بدون استثنا از کانابینوئیدهای این گیاه منشأ میگیرند و به طور طبیعی در مواد روانگردان دیگر مانند مسکالین، LSD یا ترکیبات صنعتی غیرکانابیس وجود ندارد.
تأثیرات ذهنی و روانی تتراهیدروکانابینول (THC)
پس از مصرف، THC وارد جریان خون میشود و به دلیل چربیدوست بودن (یعنی تمایل زیاد به حلشدن در چربیها)، میتواند بهراحتی از سد خونی – مغزی عبور کند؛ سد خونی – مغزی یک لایه محافظ طبیعی است که معمولاً اجازه نمیدهد بسیاری از مواد وارد مغز شوند. همین ویژگی باعث میشود THC نسبتاً سریع به مغز برسد و اثرات خود را آغاز کند. پس از ورود به مغز، این ماده به گیرندههایی به نام CB1 متصل میشود.
گیرندههای CB1 بخشی از سیستم تنظیمکننده طبیعی مغز هستند و در نواحی مهمی مانند بخشهای مربوط به حافظه، تصمیمگیری، هیجان و احساس پاداش به تعداد زیاد وجود دارند. اتصال THC به این گیرندهها نقطه شروع بیشتر تغییرات ذهنی و روانی ناشی از مصرف است. بهطورکلی، پیامدهای ذهنی و روانی THC را میتوان به دودسته کوتاهمدت و بلندمدت تقسیم کرد. این تغییرات و تأثیرات عبارت است از:
تأثیرات کوتاهمدت THC
- احساس سرخوشی و تغییر ادراک: به دلیل تحریک مسیر پاداش و افزایش ترشح دوپامین در ناحیههایی مانند nucleus accumbens رخ میدهد.
- کاهش تمرکز و اختلال حافظه کوتاهمدت: ناشی از تأثیر THC بر هیپوکامپ، بخشی از مغز که نقش کلیدی در یادگیری و حافظه دارد.
- کندی واکنش و افت هماهنگی حرکتی: نتیجه تأثیر بر مخچه و قشر حرکتی است که کنترل حرکات ظریف را بر عهده دارند.
- اضطراب، حملات پانیک یا توهم (در برخی افراد): معمولاً به دلیل تحریک بیش از حد آمیگدالا، مرکز پردازش ترس و هیجان، بهویژه در دوزهای بالا دیده میشود.
تأثیرات بلندمدت THC
- کاهش عملکرد شناختی و افت انگیزه: در اثر تغییر عملکرد مزمن قشر پیشپیشانی (Prefrontal Cortex)، ناحیهای که مسئول برنامهریزی، تصمیمگیری و کنترل رفتار است.
- اختلال در یادگیری و حافظه پایدار: مصرف مداوم میتواند عملکرد طبیعی هیپوکامپ را به کل تضعیف کند و فرایندهای حافظه را در بلندمدت مختل سازد.
- افزایش خطر اضطراب و افسردگی: به دلیل برهمخوردن تعادل سیستمهای تنظیمکننده خلقوخو در مغز.
- افزایش ریسک روانپریشی در افراد مستعد: در برخی افراد، بهویژه با سابقه ژنتیکی، مصرف طولانیمدت THC میتواند باعث فعالشدن یا تشدید علائم روانپریشی و اسکیزوفرنی شود.
این اثرات نشان میدهد که THC تنها باعث تغییرات موقتی در احساس و ادراک نمیشود، بلکه در صورت مصرف مداوم، میتواند عملکرد طبیعی مغز را در سطح ساختاری و عملکردی تحتتأثیر قرار دهد.
آیا تتراهیدروکانابینول اعتیادآور است؟
پاسخ کوتاه این پرسش بله است؛ THC میتواند اعتیادآور باشد. هرچند وابستگی ناشی از THC معمولاً بیشتر جنبه روانی دارد تا جسمی، اما این موضوع بههیچوجه به معنای بیخطر بودن آن نیست. اصطلاح اختلال مصرف کانابیس (Cannabis Use Disorder) برای توصیف الگویی از مصرف به کار میرود که در آن فرد بهتدریج کنترل مصرف را از دست میدهد. این وضعیت معمولاً با نشانههایی مانند افزایش تحمل نسبت به ماده (نیاز به مصرف مقدار بیشتر برای دستیابی به اثر قبلی)، ناتوانی در کاهش یا قطع مصرف، و ادامه مصرف با وجود پیامدهای منفی در زندگی فردی، خانوادگی یا شغلی همراه است.
بر اساس مقالهای منتشرشده در پایگاه PubMed، حدود ۹ تا ۳۰ درصد از افرادی که کانابیس مصرف میکنند، در طول زندگی خود معیارهای اختلال مصرف کانابیس را تجربه میکنند. این احتمال در افرادی که مصرف را از سنین پایینتر آغاز کردهاند یا الگوی مصرف منظم و مداوم دارند، به طور قابلتوجهی افزایش مییابد. گزارشهای رسمی مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (CDC) آمریکا نیز این برآوردها را تأیید میکنند و نشان میدهند که وابستگی به THC یک احتمال واقعی و قابلتوجه است، نه یک پدیده نادر یا استثنایی.
تتراهیدروکانابینول چه مدت در بدن باقی میماند و آیا قابل تشخیص است؟
مدت زمانی که تتراهیدروکانابینول (THC) و متابولیتهای آن در بدن باقی میمانند، ثابت نیست و به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله مقدار و دفعات مصرف، روش مصرف، سرعت سوختوساز بدن و میزان چربی بدن فرد. THC به دلیل خاصیت چربیدوستی، تمایل دارد در بافتهای چربی ذخیره شود و بهتدریج در طول زمان آزاد گردد. به همین دلیل، بسته به شرایط فرد، امکان شناسایی آن در آزمایشها میتواند از چند ساعت تا چند هفته و حتی در برخی موارد چند ماه متفاوت باشد.
- در آزمایش خون، THC فعال معمولاً تا حدود ۲ تا ۱۲ ساعت پس از مصرف قابلشناسایی است، اما در مصرفکنندگان سنگین ممکن است این زمان به چند روز افزایش یابد.
- آزمایش بزاق معمولاً مصرف را تا حدود ۲۴ تا ۷۲ ساعت پس از آخرین بار مصرف نشان میدهد.
- در مقابل، آزمایش ادرار که متابولیت غیرفعال THC با نام THC-COOH را بررسی میکند، میتواند بسته به الگوی مصرف، از یک روز تا حدود ۳۰ روز یا حتی بیشتر پس از قطع مصرف مثبت باقی بماند؛ در مصرفکنندگان مزمن، گزارشهایی از باقیماندن اثر تا حدود ۹۰ روز نیز وجود دارد.
- آزمایش مو طولانیترین بازه تشخیصی را دارد و قادر است سابقه مصرف را تا حدود سه ماه یا بیشتر نشان دهد، هرچند این روش بیشتر برای بررسی مصرف گذشته کاربرد دارد و مصرف اخیر را بهدقت نشان نمیدهد.
تفاوت میان این روشها به این دلیل است که هر آزمایش، ترکیب متفاوتی را اندازهگیری میکند؛ برخی THC فعال را میسنجند و برخی متابولیتهای آن را. به همین دلیل، آزمایشهایی مانند ادرار و مو بیشتر برای بررسی سابقه مصرف در بازههای زمانی طولانیتر مناسب هستند، درحالیکه آزمایش خون و بزاق عمدتاً برای تشخیص مصرف اخیر به کار میروند.
جمعبندی
تتراهیدروکانابینول (THC) برخلاف تصور رایج، مادهای ساده یا بیخطر نیست. شواهد علمی نشان میدهد این ترکیب با اثر مستقیم بر مغز و سیستم عصبی مرکزی، میتواند در کوتاهمدت موجب تغییرات قابلتوجه در ادراک، تمرکز و رفتار شود و در صورت مصرف مداوم، زمینهساز اختلالات شناختی، مشکلات اضطرابی و وابستگی روانی گردد. ماندگاری نسبتاً طولانی THC در بدن و احتمال بروز اختلال مصرف کانابیس نشان میدهد که مواجهه با این ماده نیازمند نگاهی آگاهانه، واقعبینانه و مبتنی بر علم است، نه سادهانگاری یا اتکا به باورهای رایج. آگاهی دقیق از ماهیت و پیامدهای مصرف THC، نخستین و مؤثرترین گام برای پیشگیری از آسیبهای فردی، خانوادگی و اجتماعی و همچنین برای شروع یک مسیر درمانی موفق است.
اگر خودتان یا یکی از نزدیکانتان با مصرف THC درگیر هستید و برای ترک ماریجوانا یا مدیریت مصرف به راهنمایی نیاز دارید، میتوانید برای دریافت مشاوره رایگان با کلینیک ترک اعتیاد و روانپزشکی طلوعی دیگر تماس بگیرید. همراهی تیم درمانی متخصص، میتواند مسیر ترک را ایمنتر، آگاهانهتر و پایدارتر کند.
سؤالات متداول
- آیا THC همان ماریجوانا است؟
خیر. THC یک ماده شیمیایی فعال است، درحالیکه ماریجوانا به خود گیاه یا فرآوردههای آن گفته میشود که حاوی THC باشد. - آیا مصرف تفننی THC هم میتواند خطرناک باشد؟
بله. حتی مصرف گهگاهی، بهویژه در دوز بالا یا در افراد مستعد، میتواند باعث اضطراب شدید، اختلال تمرکز یا واکنشهای روانی غیرقابلپیشبینی شود. - آیا ترک THC بدون کمک تخصصی ممکن است؟
در برخی موارد بله اما در مصرفهای طولانیمدت یا همراه با وابستگی، دریافت کمک تخصصی احتمال موفقیت و پیشگیری از عود را به طور قابلتوجهی افزایش میدهد. - آیا وابستگی به THC فقط روانی است؟
وابستگی THC عمدتاً روانی است، اما همین وابستگی روانی میتواند شدید، پایدار و مختلکننده زندگی روزمره باشد.
